Bir Zeka Oyunları Sorusu Tasarlamak

Yalan değil, aklımın ucundan bile geçmiyordu yazı yazmak. An itibariyle 15’inci24 Saat Zeka Oyunları Şampiyonası’ndaki bölüm sorularımı hazırlamakla meşgulüm (2gün öncesinden bahsediyor, yaz yarım kalmıştı da). Neredeyse bitti sayılır. Tam az önce kelime sorusu hazırlamış, şöyle bir bakıyorken aklıma geldi. Neden soru hazırlama üzerine bir tane yazı yazmayayım? Sonrasında yine ben cevap verdim (kimsem yok cevap verecek): Olur be dedim. Hem soru hazırlayayım, hem de adım adım resmini paylaşayım. Bir tasarımcının nasıl soru hazırladığını insanlar az çok görsünler.

Evet Sevgili Dinleyici, aşağıda anlatılanlar tamamen bir soru hazırlama üzerine yazıdır. Doğru, herhangi bir soru hazırlayabilirim; ama hazırlayacağımız soru Tapa olsun.

Soruya geçmeden önce burada birkaç kelam etmeyi arzu etmekteyim. Zeka Oyunları Tasarlama işini, az çok zeka oyunları çözen herkes yapabilir. Küçük bir Sudoku sorusu, Sihirli Piramit sorusu, Kakuro hazırlayabilirsiniz. Hatta bunları bir araya getirip ahan da kitap yaptım da diyebilirsiniz. Ya da hiç uğraşmaz, doğrudan TBT‘nin 10 küsur senedir yayınladığı dergi ve kitaplardaki soruları alırsınız ya da internette bir arama yapıp oradakileri aparırsınız; sonra da bir kitap içerisinde ahan da kitap diyebilirsiniz. Bu bir ihtimal değil bu arada, bunu yapan insanlar mevcut (gördüm ben). Dedikleri gibi neysen onlar tarafından yönetilirsin. Şimdilerde adamlara kızıyoruz hırsızlar diye; ama onların yönetmeye talip oldukları bizler de hırsısız. Hakikaten öyle. Her neyse, olayı siyasi bir hicive çevirmeden anlatmaya devam edeyim.

İnsanlar 2 tane zeka oyunu tasarladıklarında, ya da bunları kitaplaştırdıklarında bir anda havaları değişiyor. Bir anda zeka oyunlarını bildiklerini iddia etmeye başlıyorlar, bir anda yetkili merci oluyorlar. Hatta bazıları işi eğitim verdirmeye kadar vardırıyor. Ne kadar ayıp!🙂 Ben de yazı yazıyorum (ahan da bu bir yazı) ama gidip de Oğuz Atay olduğumu ya da edebiyatı bildiğimi iddia etmiyorum. Heee tamam, Yılmaz Güney’in sinema için dediği gibi, bir zamanlar Türkiye Edebiyatı’nda ihtilal yapacağımı iddia etmedim değil. Ama siz bunu benim cahilliğime, had bilmezliğime verin.

TBT, Türkiye değerli zeka oyunları tasarımcıları yetiştirmiştir. Bir Nevzat Erkmen, bir Ferhat Çalapkulu, bir Ümit Abacıoğlu, bir Özgür Kişisel, bir Ali Aldaş, bir Kahraman Gündüz, bir Hasan Yurtoğlu, bir Deren Çağlayan,  bir Fatih Kamer Anda, bir Hatice Esra Aydemir, bir Salih Alan, bir Mehmet Murat Sevim, bir Aziz Ateş, bir Ali Rıza Demirtaş, bir Hasan Yaldız, bir Burak Zafer Dündar, bir Hüsnü Sincar, bir Murat Can Tonta, bir Cihan Altay, bir serkancık, bir Köksal Karakuş vb. Bu adamlar hakikaten zeka oyunları tasarımcıları, ve aralarından bazıları Türkiye sınırları dışına çıkmış, zeka oyunları toplumuna kendini kabul ettirmiş kişiler. Şimdi Allah aşkına, hiç bunlarla onlar bir olur mu; elma ile armut aynı sayılır mu (epey bayağı oldu ha benzetme🙂 ).

Zeka oyunları, akıl oyunları, bizden çıktı, bizim gibilerin bünyesinden çıktı. Aslolan hayatlarını bir kenara bırakıp bunun için didinen, bunu yaparken yakın çevresi tarafından hor görülen insanların hayatlarından, emeklerinden çıktı. O yüzden şu kadarını söyleyebilirim, kendi alanımızı, öz çocuğumuzu ne olursa olsun savunmaya devam edeceğiz; ne olursa olsun büyütmeye, yerele döndürmeye, TBT ismini bu alanın çatısı yapmaya her şeye karşı devam edeceğiz.

Tam beylik laflar oldu; ama fukarayı idare edin artık, olacak o kadar. Her neyse şimdi soru olayına geçelim izninizle:

Tapa: Bazı hücreleri karalayarak tek bir karalı duvar elde edin.Hücrelerin içindeki sayılar komşu hücrelerdeki karalanmış hücrelerin sayısını göstermektedir. Bir hücrede birden fazla sayı varsa, komşularında karalanmış blokların arasında en az bir tane beyaz hücre olmalıdır. Diyagramda 2×2 ya da daha büyük karalanmış hücre bulunamaz. Sayı içeren hücreler karalanamaz.

Tapa hakkında: Bu oyun benim bulduğum oyunlardan bir tanesi, hatta en ünlüsü. New York Times‘da da arada çıktığında (revize edilen bulmaca sayfasındaki yeni türlerden biri oldu) ünü daha da artacak büyük ihtimalle. An itibariyle zeka oyunları alanının klasik türlerinden biri hâlini aldı, Sudoku, ABC Bağlamaca gibi. Dahası kendisi Seçmeli Zeka Oyunları Dersi müfredatında, Akıl ve İşlem Oyunları Ünitesi’ndeki türlerden biri olarak müfredatta anılmaktadır.

Aşağıdaki amacımız (böyle deyince sanki bir de yukarıdaki amacımız var gibi:) ) bir tane 9×9’luk Tapa sorusu hazırlamak olacak. Adım adım size bir tasarımcının nasıl düşündüğünü, neleri dikkate aldığını göstermek hedef.

Adım1: Karşılaşacağınız şey bu (Ama şöyle yapalım, defterde hazırlayayım, akabinde de buraya fotoğrafı ekleyeyim. Böylece bizim de ölümlü insanlar olduğumuzu görebilirsiniz🙂 )

Adım 1: İlk yapmanız gereken çalışacağınız diyagramın boyutlarını gösteren diyagramı çizmek olmalı. Aşağıda çizilmişi var🙂

1

Adım 2: Nedir orada işaretlediklerim? Onlar ipucu yazacağım hücreler. Gördüğünüz gibi her şey merkeze göre simetrik olacak soru bittiğinde, daha güzel görünsün diye bu şekilde hazırlayacağım. Bununla ilgili, bu öyle kolay kolay öğrenilebilecek bir şey değil(dir). Soru hazırlamaya ilk başladığınızda ipuçlarını gelişigüzel yerleştirirsiniz. Amma velakin bizler, yani işi zeka oyunu tasarlamak olanlar, öyle kullanırız ki ipuçlarını, hiç yapamazsak, yani ipuçlarından herhangi bir tema oluşturamazsak, en azından simetrik olsun deriz. Oysa bu şimdilerde gerim gerim gerinenler için ulaşılması zor noktalardan biridir. Yani bizi hiç olmadı, bari simetrik olsun dediğimiz şey. Temadan kastım şu: Tema 1; Tema 2; Tema 3

2

Adım 3: Soru hazırlamak herhangi bir şeyi üretmeye benzer. Çizdiğiniz çizgiler arasında patron sizsiniz. Şimdilerde “beyefendi”nin Türkiye ile ilgili çizdiği gibi, diktatör de, vekil de, cumhurun başkanı da, ailenin ağababası da sizsiniz. Siz ne isterseniz öyle olur. Gördüğünüz gibi ipuçlarını belirledim: 1-3 ve 4. Yine aynı şekilde bu ipuçlarından ötürü kesin karalanacak yerleri de işaretledim. Çünkü bir tasarımcı ne zaman ki soru hazırlıyor, o anda da soruyu çözüyordur. 1-3 ipucunun tüm karalı hücreler birbirlerine kenardan bağlanmalı kuralından ötürü başka bir ihtimali yok, yani tek, yani karalamalar kesin. Oysa 4 ipucunda iki ihtimal var şu anda. Ama o iki ihtimal hayata da geçse, kesinlikle o üç hücre karalı olmak zorunda. Ez cümle, her iki ihtimalde de karalı olan yerler, her zaman karalı olmak zorundadır. Bu adımdan sonra ne yapacağız, yine canımız nasıl istiyorsa ona göre ipuçlarının yerlerini belirleyeceğiz.

3

Adım 4: Gördüğünüz gibi yeni ipuçlarını kesin olarak karaladığım yerlere yakın kısımlara konumlandırdım. Amacım elde ettiğim kesinliği diğer ipuçlarına da yansıtmak. 3-3 ipucunu oraya yerleştirdiğim anda, 3-3’ün bir tane ihtimali olacak. Çünkü karalı bir hücre etrafındaki karalı bloklar arasında en az bir boş hücre var. Zaten bir hücrenin toplamda 8 komşusu olduğundan, 3-3 karalı bloklar arasında da en az bir boşluk olacağından, 3-3’ün nasıl konumlanması gerektiği ortaya çıkar. Birbirlerine sarılmak isteyen iki tane V. Diğer ipucunun yerini belirledim (simetriklikten) ama henüz ne olması gerektiğine karar vermedim. İlerleyen adımlarda  o da kendini açık edecektir.

4

Adım 5: Aşağıdaki şekilde, 3-3’ün kesin karalamalarını işaretledim. Diğer ipucuna da karar verdim. Peki neden 3 dedim oraya, neden herhangi bir ipucu değil de 3? Aslında başka bir ipucu da olabilirdi. Ama burada şunu kullanmak istedim. 3’ün bir tane karalı hücresi çıkmış, eğer ben bu ipucuna 3 dersem şunlar olacak: Ya iki tane sağa (sağ demişim, sağımı solumu pek bilmem de kusura bakmayın; sol olacaktı) doğru karalanacak ya da iki tane yukarı doğru karalanacak, ya da bir tane sağa (sola demek istedim) bir tane yukarı doğru karalanacak. Ama fark ettiğiniz gibi 3’ün etrafında asla karalanmayacak hücreler olacak. İşte bundan faydalanmak için 3 ipucunu seçtim.

5

Adım 6: Gördüğünüz gibi yukarıda bahsettiğim şeyi burada icra ettim. 3’ün etrafında asla karalanmayacak hücreleri işaretledim. Peki bu benim ne işime yarayacak? Sonraki ipuçlarının yerlerini konumlandırırken bu boş olacak diye gösterdiğim hücrelerden faydalanacağım. Ayrıca gördüğünüz gibi iki tane ipucu yeri daha belirledim.

6

Adım 7: 1-3 ipucu kenarda olduğunda iki tane ihtimali var. Bu iki ihtimalde de kesin karalı olacak yerleri karaladım. Yukarıdaki ipucunun ise henüz ne olacağına karar vermedim. O şimdilik öyle beklesin.

7

Adım 8: 1-3 için iki ihtimalde de kesin karalı olacak yerleri işaretlediğimde 3 ipucunun etrafındaki karalı bloğun nasıl olması gerektiği ortaya çıktı. O yüzden gördüğünüz gibi, 1-3 ipucunun yerini gelişigüzel belirlemedim ya da ona gelişigüzel hadi bu 1-3 olsun demedim. Hepsi 3’ün etrafında nasıl bir karalı üç birim uzunluğunda bloğa sahip olduğunu ortaya çıkarmak içindi.

8Adım 9: Burası biraz hain bir nokta. Yukarıdaki resimden tek farkı, diyagramın ortasında karalı olan üç tane hücre. Peki hiç bir yeni ipucu eklemeden, ben bu karalamaları neye göre yaptım? Ne yani içime mi doğdu? Öyle olsun, canım öyle olmasını istedi diye mi karaladım? Her ne kadar diyagram çizgileri arasında patron siz olsanız da şunu bilmenizde fayda var: Eğer bir soru hazırlıyorsanız canınız istediği gibi hareket edemezsiniz. Çünkü sorunuzu bir çözerin önüne koyduğunuzda o kesin bir şeyler bulmak ve tek bir çözümü olan cevaba ulaşmak isteyecek. Bunun için de sorunun kurallarının ona sağladığı çözüm yöntemlerini takip edecek. Eğer siz kesin olmayan şekilde soru hazırlamışsanız (yani sorunuzun birden fazla çözümü varsa) çözer canınızın ne çektiğini nereden bilsin! Hansel ve Gratel gibi, eve tekrar dönebilmeniz için (çözerin soruyu çözebilmesi için) kesin bir şekilde ortada olan ipuçları (ekmek kırıntıları) bırakmanız gerek.

O üç hücreyi şu yüzden karaladım. Gördüğünüz gibi diyagramın sağındaki karalı hücrelerin soldaki karalı hücrelere ulaşabileceği tek yol diyagramın ortasında duran o hücre. Onlar karalanmadığında asla tek bir karalı duvar elde edemezsiniz. Oysa sorunun kuralı size diyor ki: Tüm karalamalar bittiğinde tüm karalı hücreler birbirlerine kenardan bağlı olmalı. Ben de bunu kullandım.

9

Adım 10: Yukarıdaki ipucunun 4 olmasına karar verdim. Kesin karalama şekli ortaya çıktı. O ipucu 5 de olabilirdi; ama ben 4 olsun istedim. Bunun da bir sebebi var; ama gerek yok bahsetmeye.

10

Adım 11: Şimdi de sorunu gidişine göre yeni ipuçlarının yerlerini belirledim. Mutlaka yeni ipuçları vermem gerekiyor; aksi takdirde tek çözümlü bir soru hazırlamayamam. Bu yeni ipuçlarının yerlerini belirleyene kadar yapabileceğim tüm kesin karalamaları yaptım. Sorunun ilerleyip de bir çözüme ulaşabilmesi için yeni ipuçlarına ihtiyacım vardı. Yerlerini yine ben belirledim; çünkü patron benim. Ben nasıl istersem öyle olacak. İpuçlarının yerlerini de bu şekilde seçmemin sebebi, gördüğünüz gibi ikisi de çaprazdan boş hücrelere komşular. Büyük ihtimalle az sonra bunu kullanarak yine kesin karalamalar yapacağım.

11

Adım 12: Gördüğünüz gibi yukarıdakiyle tek farkı sağ tarafa yerleştirdiğim yeni ipucunun diyagram çizgisiyle arasında kalan kısımdaki üç hücrenin karalı olması. Peki neden? Nasıl oluyor da kesin karalı olacak bunlar deyip karalayabiliyorum? Bağlı olma kuralı… En son yerleştirdiğim ipuçları bana şu imkânı verdi. Sağ alt bölgede karalı olan yapı, diyagramın diğer taraflarındaki karalı kardeşlerine ulaşmak ve bağlanmak zorunda. Ama onlara ulaşabileceği tek yer, yeni ipucunun sağ tarafı. Eğer oradaki hücrelerden herhangi biri boş olursa, sağ alttaki karalı hücreler diğer kardeşlerine ulaşamaz. İşte en son yerleştirdiğim ipuçlarını bu özelliği kullanmak için yerleştirdim o hücrelere.

13

Adım 13: Ortadaki kilit taşını anımsadınız mı, hani sağı ve solu birleştiren. O sağ taraftaki bıradırlarına kavuşurken mutlaka sağdaki ipucuna komşu hücrelerden birine ya da fazlasına değecek. Ama en azından birine mutlaka değecek. İşte sırf bu yüzden sağdaki ipucunu 1-3 ipucu olarak belirledim, kolaylık olsun diye. Neden, zaten 3 birim uzunluğundaji blok ortaya çıkmıştı. Sadece bir karalı hücreye daha ihtiyaç vardı, eeee ortadan gelen de mutlaka bir hücreye değeceğinden, 1-3 güzel olur dedim ve ortaya çıkan tablo aşağıdaki oldu.

14Adım 14: Fark ettiğiniz gibi iki birbirlerine göre simetrik ipucu ekledim. Amacım sağ taraftaki kardeşlerine bağlanmak üzere dağları delen arkadaşa yardımcı olmak. Sağ üstteki hücreye 4 dediğim anda, o arkadaşın tek karalanma ihtimali oluyor. Çünkü diğerlerine bağlanmak zorunda. Eğer aşağıdaki gibi karalanmazsa, asla sağ alttan gelen karalı blokla birleşemezdi.

15

Adım 15: Sol alttaki ipucu da 3-3 olsun dedim. Başka bir şey de olabilirdi; ama o ipucu şu anda bana 3-3’ün sunduğu kesinliği sunacak mıydı? Gördüğünüz gibi oraya 3-3’ü nakşettiğim andan itibaren onun etrafındaki üçlü bloklar yalnızca bir şekilde karalanabilir. Normalde birçok ihtimali olması lazım. Ama şu anki durumda yalnızca bir tane. Neden peki? Tabii tüm karalı hücrelerin birbirlerine bağlanması kuralından ötürü.

16

Adım 16: 3-3’ün kesin karalı bloklarını çizdim. Ayrıca hemen onun üzerinde henüz ne olacağına karar vermediğim ipucuna da 1-4 dedim. Dedim de neye göre dedin kardeşim? Güzel bir soru. Şimdi, soruyu baştan bu yana simetrik ipuçlarına göre hazırlıyorum. Bu demek oluyor ki kendimi sınırlandırıyorum, soru hazırlamamı zorlaştırıyorum. Çünkü eğer bir yere ipucu yazarsam mutlaka onun simetriğine de yazmam gerek (merkez hücrede olmadığı varsayılırsa). Bu da demek oluyor ki soruyu haddinden fazla kolaylaştırabilirim, gereksiz ipuçları verebilirim. Ya da sorunun sonuna geldiğimde sorunun tek çözümlü olmasını sağlayamadığımda, yeni ipucu vermem gerekir, bu da tasarımcı olarak simetrikliği bozmama istediğimden ötürü yeni bir, ekstradan bir ipucu daha doğurur. Ya o ipucunu yazacağım hücre çoktan karalanmışsa? Ayvayı yedim. O zaman simetrik kardeşini başka bir yere konumlandırmam gerek ki, onun simetriği de boş bir hücreye denk gelsin. Tabii bunları yaparken, bu ipuçlarının da benim tek çözümlü bir soru hazırlamama hizmet etmesi gerek. İşte tüm bunları düşünerek oraya 1-4 dedim. Çünkü orası 1-4 olduğu anda ne başka bir ipucuna ihtiyacım olacak, ne de soru çok çözümlü olacak.

Tek bir sorum daha kaldı serkan: 1-4’ün sağ üstündeki karalı hücre neden 1 birim oldu, 4 birim uzunluğunda olamaz mıydı? El cevap: Olamazdı! Şu yüzden, eğer o 4 birim olsaydı, maalesef 3-3’ten yukarı doğru çıkan karalı hücreyle birleşecek ve 5 birim olacaktı. O yüzden 1 birim olmak zorundaydı. Annaaaa, süper be, bunları hep düşündün mü? Öyle işte…

17

Adım 17: Artık neredeyse bitirdik. Buralarını anlatmakta bir miktar zorlanabilirim🙂 Çünkü 1-4’ün 4’ü neden öyle karalandı, başka ihtimali yok muydu? Normalde var gibi gözüküyor. Ama olayı bozan, sol üstteki 1-3’ün solundan gelen blok. Şunu unutmayın, buraya kadar hiç bahsetmedim ama. Ne diyor kural: Diyagramın herhangi bir yerinde 2×2’lik karalı bir bölge olamaz. O hâlde, 1-3’ün solundan inen blok ya soldan inecek ya da sağdan. Soldan inerse ne olur? Kendiniz deneyip bakın. Soldan inerse 2×2’lik kuraldan 1-4’e gelecek, aşağıyla birleşecek ve asla diğer kardeşleriyle birleşemeyecek. O yüzden sağdan inmesi gerekti. Sağdan inince 2×2’lik kuraldan boş olan hücreler belirdi, 1-4’ün o şekilde karalanması gerektiği ortaya çıktı.

18

Adım 18: Gördüğünüz gibi diyagram iki farklı karalı blok yapısı var. Bunların birbirlerine birleşmesi gerek. Eğer şekildeki gibi okların olduğu hücre karalı olmaz da, onun hemen altındaki hücre karalı olursa, 2×2’lik kuraldan oklu hücre boş olur. Ve sağlı sollu bu iki karalı yapı asla tek bir yapı olamaz. O hâlde oklu hücre hepimizin selameti için karalanmalı.

19

Adım 19: Hooop karaladım! Oldu mu şimdi serkan? Evet, tüm karalı hücreler birbirlerine bağlı, tüm ipuçları gerçeklenmiş, herhangi bir yerde 2×2’lik karalı bölge yok ve biz soru hazırlama maceramızın tamamında kesin olarak ilerledik. Hiçbir şeyi bu böyle olsun diye sallamadık, her şey adım adım, tek bir kesinlikte gerçekleşti. İşte, hakiki zeka oyunları çözmek, tek bir çözümü olan, hakiki bir zeka oyunları tasarımcısı tarafından hazırlanmış bir soruyu çözmek insanda mantıki düşünme, analitik düşünme, ihtimal hesaplama gibi kanalları alabildiğine açar. Çünkü tasarımcı bütün soru hazırlama süreci boyunca bunu işletiyordur. O yüzden Güzel İnsanlar (valla bu benim lafımdı, fuat benden çaldı), öyle ben zeka oyunları eğitimi veriyorum, ben kitap yaptım diyen arkadaşlara itimat etmeyin. Hele ki adamlar simetrik ipuçlarından oluşan sorulardan hazırlamışlarsa ve Türk Beyin Takımı ibaresi görümüyorsanız ya da adam TBT’den değilse, şunu bilin: Kitap içeriği büyük bir olasılıkla aşırma! Bana böyle birkaç örnek kitap gösterdiler, ve söylediğim bu kitap içeriği çalıntı oldu! Memlekette çalmak, bildiğiniz gibi en kolay şey🙂

20

Adım 20: Bu tüm karalı hücrelerin bağlı olduğunu size göstermek için. Biz bu soru hazırlama yöntemine Tümevarım diyoruz. Ortada bir dikili ağaç yokken, siz bir ormana hayat veriyorsunuz. Birkaç sene evvelinde TBT Zeka Oyunları Öğretmen Eğitimlerinde bunları anlattık.

21

Hepinizi öperim, selametle🙂

Japon bilim adamlarının dediği gibi: ” Gerçek sanatçılar ve savaşçılar ağaca baktıklarında yaprağı, yaprağa baktıklarında tüm ormanı görebilenlerdir.”

This entry was posted in Türk Beyin Takımı and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

3 Responses to Bir Zeka Oyunları Sorusu Tasarlamak

  1. Zekeriya Karadag says:

    EyvAllah, biz de seni optuk🙂

  2. Fzl Src says:

    Serkan merhabalar
    Yazini inanilamaz bir zevkle okudum. Soru hazirlamak dedigin gibi bilmeyen icin cok kolay. Ne yalan soyleyeyim ben de cok zor olmasa gerek diyordum.
    Onbeyin.com ekibini biliyorsun. Benim de birkaç sorum var. Sorulari inceleme vaktin olursa, degerlendirmelerin ile daha iyi bir noktaya gelebilirler.
    Yazi icin ellerine sağlık.

    Orman yaprak vecizesine karsilik, benim tarafta temel ile fadimenin orman fıkrası var. Hani ormani agaclardan goremeyen Fadimenin fikrasi…

    Teşekkürler

  3. Pingback: Zeka Sorusu Nasıl Hazırlanır? Av ve Avcı Mikroplar Örneği. | ·˙˚ Ön Beyin ˚˙·

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s